بررسي روشهاي سنتي و نوين مرمت نسخ خطي
در گفتگو با مسئول بخش مرمت موزه ملي
به اعتقاد مرمتگران و كارشناسان نسخ خطي، نحوه مرمت آثار تاريخي خطي، هم اكنون نيازمند تحول است. آنها ميگويند اكنون و با پيشرفت تكنولوژي نميتوان صرفا به روشهاي سنتي مرمت اكتفا كرد و براي حفظ بيشتر اسناد مكتوب تاريخي بايد از تلفيق روشهاي سنتي و نوين حفاظت اين اسناد بهرهجست. در اين زمينه، آمنه شيرافكن گفتگويي با «مهناز گرجي»، مسئول بخش مرمت موزه ملي ايران انجام داده كه در زير ميخوانيد:
* در حال حاضر از چه روشهاي مرمتي از سوي مراكزي كه در اين زمينه فعاليت ميكنند، پيروي ميشود؟
- دو روش سنتي و مدرن به عنوان روشهاي شاخص در مراكز و سازمانهاي فعال در حوزه مرمت اسناد، كتب تاريخي و نسخ خطي وجود دارد، البته در برخي از مراكز، تلفيقي از روشهاي سنتي و مدرن به كار برده ميشود.
* استفاده از روش سنتي مرمت به ويژه در زمينه مرمت نسخ خطي، كتابهاي تاريخي و كاغذ در حال حاضر از چه ميزان اعتبار و كارايي برخوردار است؟
- كليت روش سنتي هيچ گاه از سوي كارشناسان مرمت با انتقاد مواجه نشده است، چرا كه در حال حاضر نيز، برخي روشهاي سنتي و استفاده از ابزار و ادوات سنتي مرمت مورد توجه قرار ميگيرد، اما لازم است كه كارشناسان با انجام تحقيقات و پژوهشهاي علمي، نسبت به شناخت اين روشها، اقدام كنند و با علم به روشهاي سنتي و پيراستن زوائد اين روش و انطباق و تلفيق آن با شيوههاي نوين مرمت، ميتوان به احيا روشهاي سنتي مرمت اقدام كرد.
* از تجربه كدام يك از كشورهاي جهان كه در زمينه توجه به شيوه مرمت سنتي فعاليت دارند، ميتوان استفاده كرد؟
- كشور ژاپن در حال حاضر در زمينه كاغذ و مرمت نسخههاي خطي، با توجه به اصول و روشهاي سنتي مرمت، اقدام ميكند روش سنتي مرمت در كشور ژاپن بسيار پيچيده است و از مواد و وسايل سنتي در زمينه مرمت كاغذ استفاده ميشود، اين مساله نشان ميدهد كه كارشناسان مرمت ژاپن با علم به روشهاي سنتي در دنياي مدرن امروز نسبت به مرمت اسناد و نسخههاي خطي اقدام ميكنند. در بازديدي كه از مراكز مرمت اين كشور داشتيم، اكثر كارشناسان فعال در بخشهاي مختلف مركز از توان علمي بالا و مواد كافي بهرهمند بودند و در همين حال، استفاده از روشهاي سنتي از سوي اين كارشناسان مورد تاكيد قرار ميگرفت، بنابراين لازم است در كشور ما نيز، گروهي از كارشناسان و پژوهشگران نسبت به مطالعه روشهاي سنتي، اصلاح و به روز كردن آن اقدام كنند، زيرا روش سنتي مرمت در صورتي ميتواند در كشور ما پيشرفت كند كه پژوهشها و تحقيقات علمي لازم در اين حوزه از سوي كارشناسان پيگيري شود و نتايج اين تحقيقات در اختيار مرمتگران قرار گيرد. براي مثال بخش مرمت كتابخانه، آستان قدس رضوي به عنوان يكي از مراكز مهم فرهنگي و تاريخي كشور، از روشهاي سنتي پيروي ميكند و در صورتي كه تجربيات كارشناسان فعال در اين مركز با تجربيات روز و روشهاي نوين تلفيق شود، امكان مناسبي براي حفاظت و مرمت آثار تاريخي به وجود خواهد آمد.
* تاكنون چه اقداماتي در زمينه بررسي روشهاي سنتي از سوي كارشناسان انجام شده است؟
- اقدام جدي و همه جانبه در اين زمينه از سوي مراكز فعال در حوزه مرمت انجام نشده و تنها در پايان نامههاي دانشجويي و تحقيقات فردي، برخي از كارشناسان و دانشجويان نسبت به شناخت ارزش مواد و روشهاي سنتي اقداماتي را انجام دادهاند، براي مثال در يكي از پاياننامههاي دانشجويي استفاده از مواد گياهي به منظور ضدعفوني اسناد پيشنهاد شده است اما اين تحقيقات جزيي است و لازم است تا تحقيقاتي همه جانبه در اين حوزه انجام شود.
* در استفاده از روشهاي نوين مرمت، توجه به چه اصولي بايد از سوي مرمتگران مورد توجه قرار گيرد؟
- همان گونه كه برخي از مواد و روشهاي مورد استفاده از سوي مرمتگران سنتي، امكان دارد، صدماتي را در اسناد و نسخ خطي ايجاد كند، استفاده از روشهاي نوين نيز، خطرات احتمالي را به دنبال دارد كه در اين زمينه لازم است از موادي در زمينه مرمت استفاده شود، كه از اصل «برگشتپذيري» پيروي ميكند، به اين معنا كه استفاده از مواد نوين مرمت، با حلالهايي قابل برگشت باشد و در صورت آگاهي از زيان برخي از مواد جديد ميتوان با استفاده از حلالها، ماده را از اصل سند جدا كرد.
* چگونه مي توان روشهاي سنتي و نوين مرمت را به گونهاي سامان داد؟
- دانشجويان مرمت، ميتوانند در اين زمينه اقدام كنند و لازم است مراكز و سازمانهاي ذيربط به منظور افزايش شناخت روشهاي سنتي و مدرن، در قالب طرحهاي تحقيقي از توان علمي دانشجويان در شناخت ميزان كارآمدي روشهاي نوين و سنتي و همچنين چگونگي تلفيق و بهرهمندي از آن در حال حاضر اقدام كنند.