راهنماي خشت
براي ورود به بحث خشت و معماري گلي لازم است اطلاعات اوليه و طبقهبندي شدهاي در اختيار محققين علاقهمند قرار گيرد، بهگونهاي كه علاوه بر تنوع موضوعي و برخورداري از جذابيت پژوهشي، برانگيزاننده حس جستجوگر ايشان در ادامه تحقيقات باشد. طبيعتاً اين اطلاعات ميبايست مباحثي همچون تاريخ و باستانشناسي، فنشناسي، كتابشناسي و ديگر علوم مرتبط را شامل شوند. در اين ميان آشنائي با موضوعاتي از قبيل: تاريخچه شكلگيري و تكامل خشت، معرفي محوطهها و آثار شاخص معماري گلي در اعصار مختلف، منابع و ماخذهاي مطالعاتي، خصوصيات ساختماني خشت و ديگر مصالح گلي، وضعيت عمومي معماري خشتي در كشورها و مناطق مختلف، اصطلاحات و واژههاي تخصصي و همچنين تجربههاي مطالعاتي مشابه از جمله بسترهايي هستند كه پژوهشگران را براي دنبال كردن طرحهاي تحقيقاتي مورد علاقه، رهنمون خواهند ساخت.
در واقع «راهنمايخشت»، مجموعه دانستنيهايي است كه علاقهمندان به موضوع خشت و معماري گلي را با مقدمات و اصول پايهاي برخورد با چنين آثاري آشنا ميسازد تا از ابتدا عموم برنامهريزيها بر اساس مفاهيم تعريف شده براي اين دسته محصولات معماري طراحي شود. با اين توضيح نبايد تصور كرد كه «راهنماي خشت» براي طرح موضوعات متمركز بر خشت و معماري گلي، حد و مرز قايل ميشود و يا حتي خطمشي تعيين ميكند، بلكه ميكوشد تا از طريق اطلاعاتي كه در اختيار پژوهشگر قرار ميدهد، هم بستر مطالعاتي مناسبي را براي وي فراهم كند و هم اينكه با طرح زواياي تاريك و روشن چنين مبحثي، مسير ناكامي را به سمت كاميابي تغيير دهد.
از آنجا كه «راهنماي خشت» تاكيد بر مباحث مقدماتي و عمومي طرح دارد، لذا قاعدتاً موارد كاملاً تخصصي را شامل نميشود و نبايد انتظار يك دايرهالمعارف و مرجع تمام و كمال را از آن داشت. اطلاعات گنجانده شده در متن «راهنماي خشت»، خود گزيدهاي از چندين طرح پژوهشي پايهاي است و بهگونهاي انتخاب شدهاند كه در كنار همديگر با تشكيل يك زنجيره پژوهشي، پلكاني براي پيمايش سريعتر و مطمئنتر مراحل تحقيق باشند.
دستورالعمل تهيه شده براي جمعآوري اطلاعات مربوط به اين طرح پژوهشي، پاسخگوي موارد ذيل ميباشد:
كتابشناسي؛ ريختشناسي؛ فنشناسي؛ اخبار و برگزيدههاي نشر؛ واژهنامه.
گزيده (معرفي نمونههاي مطالعاتي)
همانگونه كه بيان گرديد، دستورالعمل تعريف شده براي اين طرح پژوهشي، پنج مقوله بنيادي را تعقيب ميكند كه ذيلاً هدف از اجراي هر كدام با ذكر نمونهاي از دستاوردها شرح داده شده است.
كتابشناسي
معرفي 1725 عنوان مرجع مطالعاتي شامل كتاب، مجله، مقاله و ... با موضوعاتي از قبيل تاريخ و باستانشناسي، حفاظت، مرمت، معماري، مباني و مباحث نظري، كه از اين تعداد، 450 عنوان فارسي و مابقي به زبان لاتين ميباشند. اين منابع بهگونهاي طبقهبندي شدهاند كه فرضاً در مورد يك اثر معماري خاص، ميتوان منابع فارسي و لاتين را در كنار يكديگر مشاهده كرد.
مثال: مسجد جامع فهرج
- پيرنيا، محمد كريم، «مسجد جامع فهرج»، مجله باستانشناسي و هنر، شماره 5، سال 1349.
- محمد جعفري، جعفر، «تاريخ يزد»، به كوشش ايرج افشار، بنگاه ترجمه و نشر، سال 1338.
- شكوهي، مهرداد، «مسجد جامع فهرج، يادگاري كهن»، ترجمه احمد موجاني، مجله باستانشناسي و تاريخ، سال سوم، شماره اول، پاييز و زمستان 1367.
- هنرفر، لطفا...، «گنجينه آثار تاريخي اصفهان»، نشر اصفهان، سال 1343.
- Creswell, «Early Muslim Architecture»,
- Pope, Arthur, «A Survey of Persian Art»,
- Pope, Arthur, «Persian Architecture»,
ريختشناسي
با هدف معرفي خصوصيات فيزيكي گونههاي مختلف خشتهاي بكار رفته در آثار معماري دورههاي مختلف از نظر ابعاد، اشكال، بافت، چيدمان و همچنين ويژگيهاي بصري نهفته در ديگر مصالح همخوان و متجانس از قبيل چينه، ملات و اندود گلي، آورده شده است.
مثال: تپه زيويه
- واقع در 45 كيلومتري جنوب شهرستان سقز. مربوط به هزاره اول قبل از ميلاد.
- استفاده از خشتهاي قالبي در ابعاد 46 در 46 در 14 سانتيمتر كه بسته به خاك مورد مصرف، در سه رنگ قهوهاي مايل به قرمز، آجري روشن و خاكستري بهكار رفتهاند.
- براي ساخت خشتها از لوئي (سنبله ني)، الياف گياهي خرد شده و سنگريزههاي بستر رودخانه بهعنوان شاموت استفاده گرديده و عملآوري گل بهخوبي انجام شده است.
- براي تهيه اندود (به ضخامت تقريبي 2 سانتيمتر) از لوئي نيز استفاده بهعمل آمده كه آنرا كاملاً صاف و انعطافپذير نموده است. اين اندود، نماي داخلي و خارجي تمام ديوارها را پوشانده است. ضخامت ملات گلي بكار رفته در بين خشتها نيز حدود 2 تا 3 سانتيمتر اندازهگيري شده است.
- كفسازي اتاقها با استفاده از خشت انجام گرفته است و ساييدگيها را با گل ترميم كردهاند.
- براي ساخت ديوارها به پيسازي اهميت زيادي داده شده و از خرده سنگ براي آماده كردن بستر قرارگيري خشتها استفاده گرديده است.
- شواهد متعددي از اقدامات مرمتي بهدست آمده است كه از آن جمله ميتوان به احداث پشتبند و احداث سكو براي متصل ساختن ديوارها به يكديگر اشاره نمود. در دورههاي جديدتر تعدادي از اين سكوها را بصورت خشكهچين ساختهاند و با سنگ پوشاندهاند.
- شواهدي دال بر دو طبقه بودن برخي از بناها بدست آمده بگونهاي كه طبقات زيرين فاقد پنجره و روزنه هستند. طول اتاقها بين 5 تا 6 متر و عرض آنها بين 5/3 تا 5 متر متغير ميباشد.
- شواهدي دال بر تيرپوش بودن سقفها در كنار استفاده از حصير و ني بدست آمده است.
- تالار ستوندار يكي از اجزاي اصلي معماري در تپه زيويه ميباشد. پيشآمدگيها و پسرفتگيهاي منظمي (به عمق 25 سانتيمتر) كه طول هر كدام حدود 5/1 متر ميباشد در تعدادي از ديوارهاي خشتي مرتفع ايجاد شده كه در واقع عناصر تزئيني وابسته به معماري هستند.
فنشناسي
مطالب اين بخش با هدف معرفي انواع مختلف خاك و معايب و محاسن هر كدام در تهيه مصالح گلي، آزمايشهاي لازم براي انتخاب خاك مناسب، آزمايشهاي كنترل كيفيت مصالح، مراحل آمادهسازي خاك و تهيه مصالح گلي مرغوب، روشهاي بهينهسازي و استحكامبخشي مصالح گلي، مواد افزودني مورد مصرف براي بهينهسازي، تجربههاي علمي انجام گرفته در حيطه استحكامبخشي خشت، كاهگل، ملات و ساير مصالح گلي به منظور آشنايي با استانداردهاي رايج گردآوري شده است.
مثال: معرفي برخي از تثبيتكنندههاي خاك و مصالح گلي
- سيمان پرتلند: همان نوع سيمان پرتلندي كه براي ساخت بتن بكار ميرود، يكي از بهترين استحكامدهندههاي خاك محسوب ميگردد. مخلوط بهدست آمده، عموماً خاك سيمان ناميده ميشود. سيمان بهترين تاثير را بر روي خاكهاي ماسهاي نشان داده است. برخي از مواد استحكام دهنده به آساني با خاك مخلوط ميشوند، اما اين موضوع در مورد سيمان پرتلند صدق نميكند. به همين دليل است كه سيمان براي خاكهاي خيلي رسي (بدليل كلوخهاي بودن) توصيه نميشود. سيمان به محض تماس با آب شروع به انجام واكنش ميكند، بنابراين با خاكهاي مرطوب بخوبي مخلوط نميگردد. از اين رو قبل از افزودن آب به خاك بايد سيمان را بطور كامل با خاك مخلوط نمود و پس از تهيه ملات سريعاً بكار برد. خشتهاي تثبيت شده با سيمان را بايد مدت هفت روز مرطوب نگه داشت. سپس براي هفت روز ديگر در سايه و نهايتاً در برابر آفتاب قرار داد تا خشك شوند. افزودن 4 تا 10 درصد سيمان به خاك ميتواند پايداري آن را نسبت به آب افزايش دهد. البته مقدار سيمان مصرفي را با متراكمسازي خشت ميتوان كاهش داد. تركيبات چسبنده سيمان در حضور خاك و آب، تشكيل ژل نامحلول سيليكات كلسيم را ميدهند كه با ايجاد قفل و بست در داخل خميره خاك، سبب بهبود مقاومت و دوام مصالح تهيه شده ميگردند. تقريباً همه خاكها به غير از آنهايي كه حاوي مقدار زيادي مواد آلي هستند را ميتوان با سيمان تثبيت كرد. وجود مواد ارگانيك تا دو درصد مشكل عمدهاي را براي تثبيت خاك با سيمان بوجود نميآورد. خاكهاي نمكدار را به سختي ميتوان با سيمان تثبيت نمود گرچه استفاده از سيمان بيشتر اين مشكل را تا حدودي مرتفع ميسازد. در عمل چنانچه حد رواني خاكي بالاي 50 و ميزان رس آن بيشتر از 30 درصد باشد، ترجيحاً از سيمان براي تثبيت خاك استفاده نميشود.
- آهك: آهك بصورت مرده يا زنده (شكفته) يكي از بهترين استحكامدهندهها براي رسها است. آهك را ميتوان با همه خاكهايي كه ضريب خميري آنها بيشتر از 12 است بكار برد، زيرا آهك باعث شكسته شدن كلوخههاي رسي خاك ميگردد. براي اين منظور، آهك را به خاك خشك اضافه كرده و با مقداري آب مخلوط ميكنند. آنگاه خمير حاصل را به مدت يك يا دو روز پوشانده و به همان وضعيت باقي ميگذارند و دوباره ورز ميدهند تا هر نوع كلوخهاي از هم باز شود. پس از تهيه قالبهاي خشت، آنها را به منظور عمل آمدن به مدت 7 روز و در صورت امكان 14 روز در شرايط مرطوب نگه ميدارند و قبل از قرار دادن در برابر آفتاب به مدت 7 روز ديگر در سايه نگهداري ميكنند. بطور كلي حداقل مدت يك ماه زمان براي عمل گيرش آهك لازم است. خاك تثبيت شده با آهك جهت كسب مقاومت كامل به اندازه 6 برابر خاك تثبيت شده با سيمان زمان نياز دارد. آهك تاثير بسيار محدودي بر روي خاكهاي حاوي مواد آلي فراوان (بيش از 20 درصد) دارد.
- قير: قيرهاي طبيعي هزاران سال پيش براي تثبيت خشت در بابل بكار رفتهاند. استفاده از قير در شكل طبيعي آن جهت اختلاط با خاك ناممكن است و بايد آنرا بصورت محلول و مايع درآورد. چنانچه قيرها با آب مخلوط گردند، محلول معلق قيري ناميده ميشوند. انواع زودگير اين محلولهاي معلق قيري براي استحكامبخشي مصالح گلي مناسب نيستند، زيرا ممكن است قبل از اختلاط كامل با خاك، آب و قير از هم جدا شوند. قيرهايي كه با بنزين، نفت و اين قبيل مواد رقيق شدهاند، عملكرد چندان مناسبي ندارند. زماني كه مقدار رس موجود در خاك زياد باشد، استفاده از قير مشكلآفرين خواهد بود. اما اگر مقدار رس در حد مناسبي باشد، قير يكي از بهترين گزينهها براي استحكامبخشي ميباشد. با اين وجود محلولهاي چرب هيدروكربني (مانند قير) بيشترين تاثير را بر روي خاكهاي ماسهاي دارند. خاكهاي مرطوب براي تثبيت با قير مناسب نيستند. وجود نمكهاي محلول در خاك نيز بدليل اينكه تمايل به هيدراته شدن و دي هيدراته شدن دارند و چسبندگي بين قير و سطح ذرات خاك را كاهش ميدهند، بسيار مضر ميباشند. مقدار نمكها در خاكي كه قرار است با قير تثبيت شود ترجيحاً نبايد از 25/0 درصد بيشتر باشد.
- مخلوط خاكستر كوره و آهك: خاكستر كوره، گرد دانهريزي ميباشد كه از سوزاندن ذغال سنگ، ذغال كك، لينيت و ساير سوختهاي جامد بدست ميآيد. خاكستر كوره و آهك با هم سيماني تقريباً بخوبي سيمان پرتلند ميسازند كه ميتوان از آن براي تثبيت خاكهاي ماسهاي و رسي استفاده كرد. از لحاظ نسبت كاربرد، مقدار خاكستر كوره 2 تا 4 برابر ميزان آهك مورد نياز ميباشد.
- سولفيت ليكور: يك محصول ضايعاتي است كه از برخي كارخانجات كاغذسازي بدست ميآيد. اين ماده در درجه اول يك عامل آببندي به شمار ميرود و نبايد انتظار داشت كه مقاومت خشك خشت را افزايش دهد. بعضي از انواع سولفيت ليكور براي تثبيت خاكها بسيار خوب عمل ميكنند، اما نمونههاي ديگري نيز وجود دارند كه اثر مخربي بر خاكها باقي ميگذارند. بنابراين تا اين ماده را مورد آزمون قرار ندهيم، نميتوانيم درباره آن قضاوت كنيم. مقدار سولفيت ليكور مورد احتياج نيز بستگي به كارخانه سازنده آن دارد.
- صمغ عربي: از درخت اقاقيا تهيه ميشود. به دليل ناچيز بودن قابليت انحلال آن در آب، براي كاهش خاصيت جذب آب خشت مورد مصرف قرار ميگيرد. اين ماده همچنين مقاومت فشاري خشت را در حالت خشك افزايش ميدهد.
- لانههاي تپه مانند موريانهاي: موريانهها براي ساخت لانههاي تپه مانند خود كه گاه بالغ بر چند متر ارتفاع دارند، ماده فعالي ترشح ميكنند از نوع پليمر سلولزي غير يوني (پلي ساكاريد) كه در مقابل باران بخوبي دوام ميآورند. از مخلوط كردن خاك آسياب شده اين تپهها با ديگر خاكها ميتوان خشتهاي مقاومي در برابر رطوبت تهيه كرد (شكل مصنوعي اين ماده در آفريقاي جنوبي ساخته شده و سه برابر سيمان پرتلند قيمت دارد).
اخبار و برگزيدههاي نشر
معرفي منتخبي از انتشارات مرتبط با موضوع خشت و ميراث گلي و همچنين برگزيده اخبار مربوط به گردهماييها و رويدادهاي علمي برگزار شده در زمينه مطالعه و حفاظت آثار خشتي از سال 1919 ميلادي تاكنون بخش ديگري از «راهنماي خشت» را تشكيل ميدهد. اين اخبار سابقه روشني از جايگاه علمي ميراث خشتي و ارزشهاي نهفته در اين فرهنگ معماري ارائه ميدهند.
مثال: انتشارات سال 1990
- «تكنيكهاي ساختماني و تزئيناتي در بينالنهرين باستان- نوآوري در خشت»، اثر Oates David. موضوع اين نوشتار، بررسي شيوههاي كاربرد خشت در معبد Alrimah عراق ميباشد كه بطور خلاصه عبارتند از: ساخت گنبد يا طاق ضربي، اجراي پيشآمدگيهاي متوالي همراه با بكارگيري تيرهاي چوبي عظيمالجثه و استفاده توام از قير.
- «ارزيابي تلاشهاي بعمل آمده از طريق ساخت ديوارچههاي خشتي آزمايشي در كنار محوطه Fort Selden – نيو مكزيكوي آمريكا»، اثر Taylor Michael Romero. در سال 1985 نزديك بقاياي خشتي محوطه ذكر شده، آزمايشهايي صورت گرفت تا نتايج آن جهت حفاظت از محوطه مورد استفاده قرار گيرد. بخشي از اين اقدامات عبارتند از: ساخت انواع اندودهاي تثبيت شده براي مطالعه عملكرد آنها در شرايط اقليمي منطقه، روشهاي آزمايشي متعدد در جهت كنترل صعود موئينگي رطوبت و استفاده از اسپريهاي شيميايي براي درمان و تقويت سطوح خشتي ضعيف شده. بررسيهاي پايشي قرار است تا سال 1995 ادامه يابند تا نتايج بدست آمده جهت حفاظت از محوطه مورد استفاده قرار گيرند.
- «معرفي يك شهر خشتي پيش از اسلام در آسياي مركزي»، اثر Marshak Boris. در اين نوشتار به بررسي موضوعات مختلف در شهر تاريخي Panjikent واقع در 55 كيلومتري شرق سمرقند پرداخته شده است. اين محوطه 40 سال پيش در وسعتي حدود 6 هكتار مورد حفاري قرار گرفته و آثاري از صدها خانه مزين به نقوش داستاني، يك مكان حكومتي، دو معبد، تعدادي خيابان و بازار كه همگي با يك حصار احاطه شدهاند، بدست آمده است. در اين شهر ارتفاع ساختمانها به 10 تا 12 متر ميرسد. برخي از صاحبنظران اين شهر را به يك موزه باز در هواي آزاد مانند پمپئي تشبيه كردهاند.
- «بناهاي گلي در ايتاليا- از مستعمرهنشيني يونان تا استيلاي اسپانيا»، اثر Galdieti Eugenio شامل بررسي تكنيكهاي ساختماني و ادامه حيات آنها در مقطع زماني ياد شده كه خود ابزار مطمئني در شناخت معماري گلي تمدن يوناني، رومي و حتي اتروريائي است.
- «طرح كلي حفاظت بناهاي خشتي در Abusir مصر، نزديك شهر Asvan»، اثر Losos Ludvik. در طي 30 سال گذشته، فرسايش بناهاي خشتي بدون پوشش در Abusir مصر سير صعودي چشمگيري داشته است. بخش عمده اين فرسايش بخاطر تاثيرات مخرب باد و باران ميباشد. طرح حفاظت از اين بناهاي خشتي با مساعدت سازمان ميراث باستاني مصر آغاز گرديده و از كوپليمرهاي اكريليك (پارالوئيد B-72 و KP-709) و Siloxanes (Silgei JHM 20, Wacker) براي استحكامبخشي استفاده شده است. از آناليزهاي حرارتي تفاضلي و ترموگراويمتري نيز جهت دورهيابي تاريخي خشتها استفاده بعمل آمده. در ادامه مطلب اشاره شده، سد بزرگي كه شهر Asvan را از خطر سيل حفاظت ميكند، در دراز مدت ميتواند براي بناهاي خشتي اين محوطه خطرآفرين باشد.
- «حفاظت از بناهاي خشتي قرن هشتم قبل از ميلاد در Gordion تركيه»، اثر Sams Kenneth. در اين مكان، فعاليتهاي حفاظتي از 30 سال قبل آغاز شده و در اين راستا با استفاده از رزينهاي اكريليك اقدام به حفاظت سطوح خشتي گرديده است. در برخي قسمتها نيز با اندود كاهگل، بقاياي خشتي را پوشش دادهاند. به اعتقاد نويسنده، هر دو روش ميتوانند تا زماني كه تدابير حفاظتي مؤثرتري انديشيده شوند، مورد استفاده قرار گيرند.
- «بناهاي گلي در اقليم خشن شمال شرقي آمريكا»، اثر Pieper Richard كه به معرفي رويكردهاي مناسب اين شكل معماري در مواجهه با عوامل اقليمي طاقتفرسا پرداخته است.
- «برنامههاي حفاظتي در مورد بناهاي خشتي در شرق نزديك»، اثر Liegey Anne. در اين نوشتار دلايل فرسايش شديد بناهاي خشتي پس از حفاري مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته است. اين بررسي هم شامل عوامل خارجي تاثيرگذار و هم عوامل ساختاري (مربوط به مواد سازنده) ميباشد. در انتها نيز راهحلهاي حفاظتي مثل استفاده از تثبيتكنندههاي غير ارگانيك نظير سيلانها و سيليكا استرها پيشنهاد شدهاند.
- «عوامل تخريب و تجربههاي حفاظت خشت در مصر»، اثر Helmi Fatma. اين بررسي در محوطههاي Abusir و Mataria انجام گرفته و در جريان آن با استفاده از روشهاي XRD , SEM وAAS ، مقطع نازك و تصويربرداري با ميكروسكوپ الكتروني، مشخص گرديده كه كانيهاي موجود در ساختمان خشتها عبارتند از: كوارتز، پلاژيوكلاز، فلدسپار، ميكا و مقدار كمي كانيهاي رسي. آسيبها نيز بيشتر بخاطر رطوبت و شوره تشخيص داده شدهاند. در نهايت، استحكامبخشي خشتها با «تترا اتوكسي سيلان»، «متيل تري متوكسي سيلان» و كوپليمر «متيل متاكريلات» با «بوتيل اكريلات» صورت گرفته است.
- حفاظت از ويرانههاي خشتي در محوطه Fort Selden واقع در نيومكزيكوي آمريكا»، اثر Caperton Thomas. در اين مكان ديوارهاي خشتي و گلي در سالهاي 1972، 1974 و 1985 استحكامبخشي شدهاند. تكنيكهاي حفاظتي به اجرا درآمده عبارتند از: متعادلسازي شيبها، اصلاح مسيرهاي دفع آب و مراقبتهاي Landscaping. در طول اين ساليان گرچه اقدامات حفاظتي به تعويق افتادهاند اما هرگز متوقف نشدهاند. آنچه بايد هميشه مورد توجه قرار گيرد اين است كه محوطههاي تاريخي خصوصاً از نوع خشتي آن، در صورت عدم توان حفاظت نبايد حفاري شوند و بدون سرپناه به قصد نمايش عمومي رها گردند.
- «ساختمانهاي گلي در مناطق Air و Tenere در نيجريه»، اثر Norton John. در سال 1982 برنامه مشتركي از طرف International Union for the Conservation of Nature (IUCN) و مؤسسه World Wild Life Fund (WWF) با هدف حفاظت و احياء فرهنگ معماري خشتي در مناطق ياد شده به اجرا درآمد كه روند مطالعاتي آن بصورت گزارش ارائه گرديده است.
- «مقاومت لرزشي بناهاي گلي در منطقه كشمير»، اثر Langenbach Randolph. معماري بومي گلي در منطقه كشمير هند فقط از لحاظ جنبههاي بصري و هنري مطرح نيست بلكه از طرف ديگر، مقاومت سازهاي آنها در برابر زلزله نيز جالب توجه نشان ميدهد، زيرا اجزاي چوبي و گلي بطرز ماهرانهاي با يكديگر پيوند يافتهاند. تلاش براي حفاظت و احياء فرهنگ سازنده چنين بناهايي خصوصاً از لحاظ جذب توريست كاملاً ضروري نشان ميدهد.
-«مطالعه رفتاري خاك و خشتهاي تثبيت شده با آهك»، اثر Mendonca Mario. موضوع اين نوشتار، معرفي آهك بعنوان يكي از قديميترين مواد تثبيتكننده مصالح گلي، چگونگي كاربرد و خصوصيات مصالح تثبيت شده با آن ميباشد.
- «آيا قلعههاي گلي جنوب مراكش بقا خواهند يافت؟»، اثر Michon Jean. در منطقه Kasbas واقع در جنوب مراكش، از گل به دو صورت چينه و خشت براي خانهسازي استفاده بعمل آمده است. در دهههاي اخير بخاطر تحولات اجتماعي، اقتصادي و ديگر رويدادهاي طبيعي، آسيبهاي زيادي به اين بناهاي گلي وارد شده و به همين خاطر دولت مراكش با حمايت موسسات UNESCO و UNDP و همكاري مركز مرمت CERKAS در جنوب مراكش طرحي را براي حفاظت ساختمانهاي برجاي مانده تعريف كرده است.
- «حفاظت از خانههاي خشتي Casoni در شمال شرقي ايتاليا»، اثر Bertagnin Mauro شامل بررسيهاي گونهشناسي و تكنولوژي، روشهاي مستندسازي، طبقهبندي عوامل آسيبرسان و برنامههاي مقدماتي حفاظت.
- «مرمت ديوارهاي خشتي ترك خورده با تزريق گل تقويت شده»، اثر Caperton Thomas. اين تجربه استحكامبخشي درمنطقه Pio Pico واقع در كاليفرنياي آمريكا انجام گرفته كه ديوارهاي خشتي ساختمانها بر اثز زلزله سال 1987 به شدت آسيب ديده بودند. روش كار به اين صورت بيان گرديده كه گل تقويت شده با آهك و خاكستر بادي در غلظت مناسب توسط پمپ به داخل تركها فرستاده ميشود و همانجا سفت و سخت ميگردد.
- «مطالعه بناهاي خشتي بومي در منطقه Macedonia واقع در يوگسلاوي»، اثرSumanov Lazar. در اين محل از گل در فرمهاي مختلف براي ديوارهاي باربر، ديوارهاي جداكننده، پركردن فضاي بين تيرهاي چوبي و حتي تهيه ملات و اندود استفاده شده است. با توجه به اينكه محل ياد شده در ناحيه زلزلهخيز قرار گرفته (مثل زلزله ويرانگر سال 1963) از اين رو برنامههاي حفاظتي خاصي را ميطلبد.
- «حفاظت از ديوارهاي خشتي»، اثر Skibinski Slawomir. بخشي از موضوع اين نوشتار به مطالعات انجام گرفته در محوطه خشتي Cahuachi و بناهاي خشتي هرمي شكل بزرگي در نزديكي Trujillo (كشور پرو) اختصاص دارد. در اين مكانها از مواد سنتتيك مثل تركيبات فلوريندار اكريليك براي استحكامبخشي خشتها استفاده شده است.
- «معماري جديد گلي در پرو»، اثر Bariola Juan. موضوع اين نوشتار بر بهبود تكنولوژي ساخت خشت در مناطق باراني و زلزلهخيز تاكيد دارد.
- «فلسفه عملي حفاظت در منطقه Acoma، شمال آمريكا»، اثر Paul.G.M. در اين محل كه از خشت و سنگ براي ساختمانسازي استفاده ميشود، انديشههاي حفاظت همزمان با شكلگيري بنا متولد ميگردند. اين نوع نگرش تاكيد بر آن دارد كه حفاظت ميبايست در سرشت اثر عجين باشد نه اينكه پس از احساس نياز مورد توجه قرار گيرد.
واژهنامه
در بخش واژهنامه 1056 عنوان و اصطلاح تخصصي يا نيمه تخصصي رايج در ادبيات بينالمللي معماري خشتي كه به تعبيري ميتوان آنها را گزيدهاي از فرهنگ لغات مربوط به اين دسته مصنوعات بشري دانست. معرفي شده است. براي دريافت بهتر مفاهيم و درك كاملتر تعاريف، در موارد لزوم از تصاوير نيز بهره گرفته شده است.
مثال:
- Rammed Earth: خاك كوبيده شده، خاك نمناكي كه با كوبيدن در قالب شكل داده ميشود.
- Daub on Wattle: تركه اندود كردن، اندودكاري بر روي تركههاي چوبي بافته شده.
- Compressed earth block: قالب گل فشرده شده، خشت قالبي ساخته شده با دستگاه پرس.
- Cut block: قالب گلي برشي، قالبي از گل كه با برش دادن شكل يافته است.
- Cob on latticeworks: شبكهبندي چينهاي، اجراي چينه بر سطوح شبكهبندي شده.
- Stacked earth balls: چيدمان منظم چينهاي، سازههاي اجرا شده با رديفهاي منظم چينه.
- Pyramidical mud bricks: خشتهاي نامنظم و غير قالبي هرمي شكل.
- Cylindrical mud bricks: خشتهاي نامنظم و غير قالبي استوانهاي شكل.
- Parallelepiped mud bricks: خشتهاي منظم و قالبي متوازيالسطوح.
- Cob on posts: ديوارهاي ساخته شده با ديركهاي چوبي كه بين آنها را چينه فرا گرفته است.
- Straw bottles: بستههاي گلي، تودههائي از گل كه با الياف بلند كاه پيچيده شدهاند.
- Conventiol adobs bricks: خشتهاي سنتي دستساز.
- Sawn adobes: خشتهاي ارهاي، خشتهاي بدست آمده از اره كردن لايه گل پهن شده.
- Multiple moulds: قالبهاي مركب، قالبهاي مخصوص توليد انبوه.
منبع: خبرنامه مرمت شماره ۱۷.
نویسنده: افشین ابراهیمی