حفاظت و نگهداري مواد كتابخانه
جان پي بيكر[39](WELIS)
ترجمه: مهرداد نيكنام
واژههاي حفاظت[1] و نگهداري[2] اغلب بهجاي يكديگر بهكار ميروند، و بهنظر ميرسد وجه تمايز روشني ميان اين دو واژه وجود ندارد. واژه نگهداري، واژهاي اخص و عينيتمدار است، و حال آنكه واژه حفاظت، مفهوم وسيعتري دارد كه واژههاي محافظت[3]، نگهداري[4] ، و مرمت[5] را نيز دربر ميگيرد. حفاظت از مواد كتابخانه بخشي از مسئله گستردهتري است كه گاه با عنوان حفاظت از اموال فرهنگي يا حفاظت از ميراث فرهنگي به آن اشاره ميشود. برخي صاحبنظران گذشته حفاظت را در عصر رنسانس و كشف ويرانههاي پمپئي و هركولانوم جستوجو ميكنند. برخي ديگر مدعي هستند كه پيشينه حفاظت و نگهداري بهقدمت تمدن بشري است، و ريشه در تفكري دارد كه انسان از گذشته ميآموزد، و اينكه آثار پيشينيان داراي اهميت و ارزش حفاظت و نگهداري هستند. كتابخانهها و ديگر سازمانهايي كه مجموعه آنها خدمات آرشيوي ارائه ميكنند، نقش اصلي را در گردآوري و حفظ اسناد بشري برعهده دارند. البته، اين بدان معنا نيست كه هر آنچه ارزش حفظ و نگهداري دارد توسط كتابخانهها گرد ميآيد، يا هر آنچه كتابخانهها گردآوري ميكنند لزوماً ارزش حفظ و نگهداري دارد.
تاريخچه:
در دهه 1980 با حمايت چند سازمان حرفهاي، موسسه دولتي، و بنياد خصوصي، برنامههاي حفاظت و نگهداري در ايالات متحده و ديگر كشورها گسترش يافت. نقش اصلي را، در اين كار، جامعه آرشيويستهاي امريكا[6]، انجمن كتابداران امريكا، انجمن كتابخانههاي تحقيقاتي[7]، شوراي منابع كتابخانه[8]، و دفتر برنامه ملي حفاظت و نگهداري كتابخانه كنگره برعهده داشتند. انگيزه و حركت بعدي بر اثر اعطاي كمكهاي مستقيم به كتابخانههاي خاص، براي حمايت از طرحهاي ويژه، توسط مؤسساتي چون موقوفات ملي براي علوم انساني، كميسيون ملي انتشارات و اسناد تاريخي[9]، و وزارت آموزش و پرورش (تحت عنوان فصل دوم از قانون آموزش عالي)، پديد آمد. بنياد اندرو ملون[10] با دستودلبازي در زمينههايي چون برگزاري دورههايي براي متخصصان برنامههاي حفاظت و نگهداري و مجريان يا مديران اين برنامهها، ايجاد تجهيزات مرمت، و كمك به برنامههاي تعاوني ذخيره اطلاعات به روش ريزنگار فعاليت داشت.
در 1984، فقط تعدادي از كتابخانههاي بزرگ و كنسرسيومهاي كتابخانهاي پستهاي اداري براي هدايت برنامههاي سازماني ايجاد كردند كه از جمله ميتوان به دانشگاه نورث وسترن، دانشگاه شيكاگو، دانشگاه كورنل، دانشگاه ايالتي اُهايو، دانشگاه ايالتي نيويورك[11] ، و شبكه كتابخانههاي جنوب شرق[12] اشاره كرد. در 1983 كتابخانه بريتانيا فعاليتهاي خود را در زمينه حفاظت و نگهداري تحت نظر مسئولي اداري قرارداد و در سال 1984 دفتر ملي حفاظت و نگهداري را براي كمك به حفظ و نگهداريِ بهتر مجموعههاي كتابخانه در سراسر بريتانيا تأسيس كرد. در 1984، در ايالت نيويورك طبق قانوني كه نقطه عطفي بهحساب ميآمد، كمكهاي بلاعوض سالانهاي به ميزان 90000 دلار براي پنج سال متوالي به يازده كتابخانه تحقيقاتي جامع در آن ايالت اختصاص يافت.
تا دهه 1960، حفاظت و نگهداري مواد كتابخانهاي و آرشيوي، به نظر اغلب كتابخانههاي تحقيقاتي ضرورتي عمده محسوب نميشد. بزرگترين تأثير بر گسترش آتي اين حوزه در ايالات متحده، ناشي از اظهارات هشداردهنده ويليام جي. بارو[13] بر اساس تحقيقاتش در اين زمينه بود كه تحت عنوان >نابودي مخازن كتاب: علل و راههاي درمان: دو مطالعه درباره دوام كاغذ كتاب<[14] در 1959 انتشار يافت. وي اظهار داشت كه اغلب كتابهايي كه در نيمه اول قرن بيستم چاپ شده در قرن آينده بلااستفاده خواهند ماند. انگيزه عمده، بهدنبال بروز دو سانحه در 1966، بهوجود آمد. نخستين حادثه، آتشسوزي در حوزه علميه يهود در شهر نيويورك بود كه بهسبب آن 70000 جلد كتاب سوخت و نابود شد و به 150000 جلد ديگر خسارت آمد آورد؛ و ديگري سيل ناشي از طغيان رودخانه آرنو در فلورانس ايتاليا بود كه 1000000جلد كتاب را، كه در زيرزمين و طبقه همكف كتابخانه ملي مركزي فلورانس ذخيره شده بود، زير آب برد. كتابهاي صدمهديده شامل 150000 جلد از مجموعه ماگليابكيانا[15] بوده كه طي قرن 17 توسط انسانمداران فلورانسي براي تأسيس نخستين كتابخانه عمومي ايتاليا گردآوري شده بود. اين وقايع يادآور آسيبپذيري كتابها، بهويژه آنهايي است كه اموال فرهنگي نيز محسوب ميشوند. اين حوادث در پيدايش شيوههاي نجات اضطراري براي مواد صدمهديده از آب مؤثر بود و باعث تكاپوي كتابخانه براي انجام فعاليتهايي در اين زمينهها نظير برنامهريزي براي آمادگي در برابر سوانح، و به نظم درآوردن دستورالعملهاي بازيافت مواد صدمهديده بر اثر رطوبت شد.
مشخصههاي اين حوزه:
حفاظت و نگهداري كتابخانه را ميتوان چنين تبيين كرد: 1) حفاظت و نگهداري مسئلهاي كاملاً فني است و با موضوعهاي پيچيدهاي چون شيمي مواد، هدايت نظامهاي كنترل محيط، و طراحي ساختارهاي كتاب پيوند دارد؛ 2) چارچوب اخلاقي و فلسفي كه تصميمهاي مربوط به حفاظت و نگهداري بر اساس آن بايد اتخاذ شود، بهخوبي گسترش نيافته است؛ 3) مسائل حفاظت و نگهداري كتابخانه بسيار متنوع است كه از گستردگي قالبهاي فيزيكي در مجموعه كتابخانهها و مشكل تفكيك مواد موزهاي، از موادي كه فقط بهسبب محتواي انديشمندانه ارزشمندند، ناشي ميشود؛ 4) نياز به حفاظت و نگهداري مواد كتابخانه، حياتي و فوري است؛ 5) حفاظت و نگهداري با توجه به كمّيت موادي كه در حال نابودي است بسيار گران بوده و تهيه ميكروفيلم؛ مرمت؛ و نيز ظهور، آزمايش، و بهكارگيري فنآوريهاي جايگزين، نظير اسيدزدايي در سطح انبوه، و ذخيره بر روي صفحههاي نوري بسيار هزينهبر است؛ 6) حفاظت مواد كتابخانهاي موضوعي در حال گسترش است و در حال حاضر تعداد معدودي دوره آموزشي جامع در اين زمينه وجود دارد؛ آثار مكتوب در اين حوزه بهسرعت در حال رشد است كه بعضي از آنها بيثمرند يا از كيفيتهاي متفاوتي برخوردارند؛ استانداردهاي معدودي براي اين كار وجود دارد؛ و پرسشهاي فني بسياري باقي است كه هنوز هم نيازمند راهحل است؛ و 7) حفاظت و نگهداري فعاليتي ميانرشتهاي است و نيازمند همكاري نزديك حرفه كتابداري، حرفه حفاظت و نگهداري، فراهمآورندگان مواد و خدمات، و جامعه علمي شامل متخصصان شيمي و رايانه است.
طبيعت و گستره فرسودگي:
مجموعههاي امروزي عمدتاً شامل كتابهاي چاپي است كه بر روي كاغذهاي بيدوام چاپ شده است و كتابخانهها به فراهم آوردن آثار چاپي مهم بر روي اينگونه كاغذها ادامه ميدهند.
دانشمندان پوسيدگي را فرايند انتقال از سطحي بالاتر به سطحي پايينتر از انرژي تعريف كردهاند. سلولز، عنصر اصلي تشكيلدهنده اغلب مواد كتابخانهاي، در شكل خالص خود به نحو بارزي پايدار است، ولي در شرايط خاصي تمايل به شكستن و تبديل شدن به ملكولهاي سادهتر دارد، كه بر اثر آن در نهايت به دياكسيد كربن بدل ميگردد. اكسيداسيون طبيعي بر اثر دو واكنش شيميايي تسريع ميشود: حمله تجزيهاي آب به الياف سلولزي اسيد موجود در خود كاغذ و تجزيه فتوشيميايي ناشي از تابش نور و ديگر انواع انرژي تابشي. عوامل زيستمحيطي (نظير هواي آلوده موجود در اغلب مراكز شهري، بيثباتي گسترده سطوح دما، و رطوبت نسبي) و عوامل زيستشناختي (مانند كپك، حشرات، و حتي نوع بشر) نيز در فرايند پوسيدگي و فساد شركت دارند.
براي كمّي كردن وسعت پوسيدگي در مجموعه، بهبود منابع، و طرح راهبردهايي براي اين مسئله چند كتابخانه تحقيقاتي در ايالات متحده، در اوايل دهه 1980 بررسيهايي را به انجام رساندهاند كه از آن جمله ميتوان به كتابخانههاي دانشگاه ييل[16] ، كتابخانه كنگره، و كتابخانه عمومي نيويورك[17] اشاره كرد. نتايج اين بررسيها مؤيد پيشبينيهاي بارو بود. بهطور مثال، دانشگاه ييل اعلام كرد كه 3/44 درصد از كتابهاي انتخابشده بهعنوان نمونه، كاغذي شكننده دارند كه پس از سه چهار بار تاشدن ميشكنند، و 7/82 درصد از نمونهها، كاغذي با اسيديته بالا دارند كه در نهايت، نيازمند نوعي مرمت خواهند بود. بررسيهاي كتابخانه كنگره و كتابخانه عمومي نيويورك نيز يافتههاي مشابهي داشتند.
پيشگيري:
حفاظت و نگهداري پيشگيرانه عبارت است از اقداماتي كه پيش از بروز خسارت انجام ميگيرد و پوسيدگي بيشتر را به تعويق مياندازد. اين اصطلاح يكي از مفاهيم پايه در اين رشته محسوب ميشود. يكي از مؤثرترين گامهاي كتابخانهها براي كند كردن فرايند پوسيدن كاغذ، كاهش دماي هوا در مخازن كتاب است. هرچه درجه حرارت بالاتر باشد، سرعت واكنشهاي شيميايي، افزايش بيشتري مييابد و برعكس. متخصصان كاغذ عموماً معتقدند هر ده درجه سانتيگراد كاهش دما عمر كاغذ را تقريباً دو برابر ميكند.
كتابخانهها ميتوانند برخي گامهاي فوري براي افزايش عمر مفيد مجموعه خود بردارند. كتابخانههاي كوچكتر، با بودجه محدود و كاركنان اندك، ميتوانند كتابهايي را كه كاغذشان شكننده شده و در چنان شرايط بدي هستند كه تجديد صحافي آنها مقدور نيست شناسايي كنند و، تا زمان مرمت يا جايگزيني، در پوششي از كاغذ بدون اسيد بپيچند. مواد كاغذي صاف مثل نسخههاي خطي و نقاشيها را ميتوان با قراردادن صفحات نازك كاغذ قليايي بين اوراق مورد نظر، در پوشهها يا جعبههاي داراي ويژگيهاي آرشيوي، نگهداري كرد. مواد كاغذي فوقالعاده شكننده را كه بهصورت اوراق مجزا هستند، ميتوان در پاكتهايي از ورقه نازك پلياستر، كه با نامهاي مايلار[18] ، اسكاچپَر[19] ، و ملينكس[20] در دسترس است، قرار داد.
بحث و گفتوگوي آغازشده در اواسط دهه 1970 ميان كتابداران مسئول حفاظت و نگهداري، نمايندگان كارگاههاي صحافي كتابخانهاي، و اعضاي مؤسسه صحافي كتابخانهاي[21] موجب گرديد كه شمار روزافزوني از كارگاههاي صحافي انواع گستردهاي از شيوههاي صحافي و ديگر امكانات حفاظتي را ارائه كنند. بهطور مثال، در حال حاضر برخي كارگاهها جلدهاي سفارشي آماده درست ميكنند كه ميتواند جانشيني براي تجديد صحافي مجلدات شكننده باشد.
در كتابخانههاي بزرگي كه با مشكلات پوسيدگي در حجم انبوه مواجه هستند، برنامهاي ويژه حفاظت و نگهداري، با رهيافتي مرحلهبنديشده ميتواند طراحي شود؛ به اين شكل كه ابتدا كارهاي سادهتر و كمهزينهتر را انجام دهند و كارهاي پرهزينهتر و پيچيدهتر را به بعد موكول كنند. عنصر كليدي در اينجا اقدام به برنامهريزي اجرايي است. نخستين گامها بايد مشتمل بر موارد زير باشد: بازرسي تسهيلات فيزيكي ذخيره، بررسي مجموعه براي تعيين گستردگي پوسيدگي بين مواد موجود در مجموعه (در قالبهاي مختلف)، ترسيم چارچوب برنامهاي واقعبينانه از اقداماتي كه با بودجه و واقعيتهاي مربوط به كاركنان كتابخانهاي خاص تناسب داشته باشد، طراحي برنامه آمادگي در برابر سوانح، و بازيافت مواد.
در اوايل سال 1980، انجمن كتابخانههاي تحقيقاتي انجام طرح بلندپروازانهاي در زمينه حفاظت و نگهداري را در برنامه كار خود قرار داد كه براي ترغيب يكايك كتابخانهها جهت گسترش و بهبود تلاشها در زمينه حفاظت و نگهداري طراحي شده بود. شماري ابزار برنامهريزي و راهنماي كاربردي توليد گرديد و نظامنامهاي نيز براي برنامهريزي فراهم آمد كه رهيافتي نظاممند جهت تصميمات متعدد اداري و سازماني بود كه بايد هماهنگ و متناسب با اهداف خدماتي كتابخانهها و منابع موجود و بالقوه آنها اتخاذ شود.
آموزش:
در زمينه حفاظت و نگهداري كتابخانه، ايجاد و گسترش برنامههاي آموزشي براي چهار گروه ضرورت دارد: كتابداران و آرشيويستها و مرمتكاران تازهكار و تجربي، متخصصان حفاظت، مجريان برنامههاي حفاظت و نگهداري، و تكنسينهاي حفاظت و نگهداري كه زير نظر متخصص مرمت كار ميكنند.
تعداد روزافزوني از مدارس كتابداري در امريكاي شمالي و اروپا دروسي را در زمينه حفاظت و نگهداري مواد كتابخانه ارائه ميكنند. در امريكاي شمالي >راهنماي آموزش حفاظت و نگهداري<[22] كه توسط انجمن كتابداران امريكا منتشر شده است، منبع اطلاعاتي مهمي بهشمار ميرود. تا 1981 هيچ دوره كارشناسي ارشدي براي آموزش مرمتكاران كتاب و مسئولان حفاظت و نگهداري وجود نداشت. در آن سال، مدرسه خدمات كتابداري دانشگاه كلمبيا[23] هر دو برنامه را آغاز كرد كه به مدرك كارشناسي ارشد و تحصيلات تكميلي تخصصي منتهي ميشد. تا 1992 كه اين مدرسه تعطيل شد، قريب يكصد فارغالتحصيل، اين برنامهها را گذرانده بودند و فعالانه در اين زمينه كار ميكردند. پل ان. بنكز مؤسس و مدير اين برنامهها در كتاب >تاريخچه و سمتوسوي آينده آموزش حفاظت و نگهداري در امريكاي شمالي<[24] (1984) مفصلاً در اين باره مطالبي نوشته است. اين دورهها در سال 1992 به دانشگاه تگزاس در آوستين منتقل شد. ثمره برنامههاي دانشگاه كلمبيا افزايش قابل توجه تعداد دورههاي كارآموزي در زمينه تجهيزات كتابخانه و آرشيو در ايالات متحده و مكانهاي ديگر بود. بعضي از آنها نظير "مركز هنرهاي كتابآرايي"[25] در شهر نيويورك و "مدرسه صحافي و مرمت كپرنيك"[26] در بركلي كاليفرنيا، دورههاي كوتاهمدتي در زمينه شيوههاي اسيدزدايي كاغذ، تميز كردن و مرمت كاغذ، صحافي، و ساختن جعبه ارائه ميكنند. كتابخانه ملي آلمان در لايپزيك بهعنوان بخشي از كتابخانه ملي جديد آلمان در اوايل دهه 1990 به اين برنامهها افزود.
پژوهش:
عليرغم آگاهي در حال افزايش نسبت به اهميت مسئله حفاظت و نگهداري، بودجه پژوهشهاي بنياني و كاربردي بهشكل نگرانكنندهاي اندك است. هزينه بالاي نيروي انساني و تجهيزات پژوهش اغلب كتابخانهها را ملزم ميسازد كه بر برنامههاي تهيه انواع ريزنگارها و درمانهاي فيزيكي تأكيد ورزند تا بر تحليل و پژوهش. آزمايشگاههاي تحقيقاتي، كه امروزه وجود دارند، معمولاً در موزهها يا مؤسساتي واقع شدهاند كه از انواع گستردهاي از اموال فرهنگي مراقبت ميكنند.
عليرغم آگاهي از وجود چنين امكاناتي در برخي كشورها، در سال 1990 هيچ راهنماي بينالمللي از مراكز تحقيقاتي حفاظت و نگهداري وجود نداشت. شناسايي اينگونه امكانات و افرادي كه به تحقيق در اين حوزه اشتغال دارند و نيز حوزه تحقيقاتي آنها، بهطور غيرمستقيم و از طريق مجلات اين حوزه امكانپذير است. از ميان اين مجلات ميتوان به اسامي زير اشاره كرد:> اخبار اداره حفاظت<[27] >چكيده فني هنر و باستانشناسي<[28] ، >مطالعات حفاظت<[29] ، و >مجله مؤسسه امريكايي حفاظت<[30] .
فنآوريها و روندهاي آينده:
گامهاي بلند مهمي در ايجاد فنآوريهاي جديد و تطبيق دادن فنآوريهاي موجود، براي كاهش مسائل و مشكلات حفاظتي كتابخانهها و آرشيوها برداشته شده است. نمونه پيشرفتهاي اخير عبارتند از: كار تودور استامبولوو[31] و ديگران در آزمايشگاه تحقيقات مركزي بر روي اشياي هنري و علمي در آمستردام هلند، در زمينه حفاظت و نگهداري چرم؛ تحقيقات بروسي جي. هامفري از شركت نوواتران، در كليرليك ويسكانسين[32] در مورد كاربرد فنآوري پوشش يكدست پاريلن[33] بهعنوان وسيلهاي براي استحكام بخشيدن به كاغذ؛ و موفقيت ريچارد اسميت در بهوجود آوردن نظام اسيدزدايي كتاب به روش غيرمحلول به نام ويتو[34] كه در آرشيوهاي عمومي كانادا مورد استفاده قرار گرفته است. از شيكاگو نيز ويليام مينتر مرمتكار كتاب با همكاري پيتر مالوش، نخستين دستگاه جوشكاري پلياستر را براي قرار دادن اسناد شكننده بين دو لايه پلياستر بهمنظور حفاظت آنها، كه مؤثرتر از روشهاي سنتي است، ساختند.
چند شركت بازرگاني، كه وجود بازار بالقوهاي را در روشهاي حفاظت و نگهداري حس كردند، برنامههايي را براي ارائه خدمات اسيدزدايي بر اساس فنآوريهايي نظير استفاده از بخار دياتيل روي اعلام داشتند. به هر حال، تا اوايل دهه 1990 فقط شركت شيميايي آكزو باقي ماند. اين شركت با كتابخانه كنگره كار ميكرد و خدمات خود را بر اساس استفاده از فرايند بخار دياتيل روي متمركز كرده بود.
كتابخانه ملي بريتانيا، با همكاري گروه اوپترونيكز[35] در كمبريج انگلستان، اسكنر و رقميساز مخصوص كتاب درست كردهاند كه اجازه ميدهد محتواي كتابها و ديگر مواد كتابخانهاي براي ذخيره در رايانه و انتقال به مقصدهاي دور، بهشكل رقمي الكترونيكي درآيند. اين تبديل بهسرعت، و بدون وارد آمدن خسارت به اصل مواد، انجام ميگيرد.
كتابخانه كنگره، از طريق برنامه آزمايشي ديسك نوري كه در 1982 آغاز گرديد، كاربرد فنآوري ديسك نوري را براي حفاظت و مديريت مجموعهاش مورد ارزيابي قرار داد و هزينه و مزاياي چنين فنآوري را به هنگام استفاده در محيط كار تعيين كرد. اولين دستگاه از شش دستگاه ويدئو ديسك قياسي، همراه با گرداننده و صفحه نمايش آن، در حال حاضر در قرائتخانه مواد چاپي و عكس نصب شده است. بهكمك اين وسيله، هر مراجعهكننده به كتابخانه ميتواند بهسرعت، 40000 عكس، پوستر، و ديگر اقلام تصويري پراستفاده را دستهبندي كرده يا مورد مطالعه قرار دهد.
در مرحله ديگر اين برنامه، در حال حاضر نظامي آزمايشي در دست اجراست كه از صفحههاي فشرده رقمي براي ذخيره رايانهاي اطلاعات در حجم انبوه، حفاظت، و بازيابي مواد چاپي شامل متن و تصاوير نيمسايه استفاده ميكند.نقطه عطف مهم در پيدايش استانداردها با انتشار استاندارد ملي امريكا تحت عنوان >دوام كاغذ براي مواد چاپي كتابخانهاي<[36] (استاندارد ملي امريكا 1984-48/39Z) شكل گرفت. اين استاندارد حاصل كار "كميته رهنمودهاي توليد كتابهاي داراي عمر طولاني" بود كه توسط شوراي منابع كتابخانهاي در فاصله سالهاي 1979-1982 سازماندهي شده و بودجه آن توسط بنياد ملون تأمين ميگرديد. كار بر روي دومين استاندارد يعني "استاندارد روش ذخيره اسناد كاغذي كتابخانه و آرشيو"[37] در حال پيشرفت است. اين كار توسط مؤسسه ملي حفاظت و نگهداري[38] ، و با حمايت مالي كميسيون ملي انتشارات و اسناد تاريخي، سازماندهي شده است.
به دنبال گزارش نهايي انجمن دانشگاههاي امريكا و شوراي منابع كتابخانهاي در زمينه حفاظت و نگهداري، كميسيون جديدي در زمينه دستيابي به حفاظت تأسيس گرديد تا نوعي راهبرد جهاني براي فعاليتهاي حفاظتي سازماندهي و هماهنگ كند. پاتريشيا باتين بهعنوان نخستين رئيس اين كميسيون منصوب گرديد. اين كميسيون تاكنون مطالعاتي را سازماندهي كرده، ميزبان چندين همايش بوده، و هزينه اجراي طرحهاي بسياري را در زمينه حفاظت و نگهداري تأمين كرده است.
پانويسها:
[1]. Preservation
[2]. Conservation
[3]. Protection
[4]. Maintenance
[5]. Restoration
[6]. Society of American Archivists (SAA)
[7]. Association of Research Libraries (ARL)
[8]. Council on Library Resources (CLR)
[9]. National Historic Publications and Records Commission(NHPRC)
[10]. Andrew W. Mellon Foundation
[11]. New York State Library
[12]. Southeastern Library Network (SOLINET)
[13]. William J. Barrow
[14]. Deterioration of Book Stock: Causes and Remedies:Two Studies on the Permanence of Book Paper
[15]. Magliabecchiana collection
[16]. Yale University Libraries
[17]. New York Public Library (NYPL)
[18]. Mylar
[19]. Scotchpar
[20]. Melinex
[21]. Library Binding Institute
[22]. Preservation Education Directory
[23]. School of Library Service at Columbia University
[24]. History and Future Directions of ConservationTraining in North America
[25]. Center for Book Arts
[26]. Copernicus School of Bookbinding and Restoration
[27]. Conservation Administration News
[28]. Art and Archaeology Technical Abstracts
[29]. Conservation Studies
[30]. Journal of the American Institute for Conservation
[31]. Todor Stambolov
[32]. Clear Lake, Wisconcin
[33]. Parylene
[34]. Wei To
[35]. Optronics group
[36]. Permanence of Paper for Printed Library Materials
[37]. Standard Practice for Storage of Paper-Based Libraryand Archival Documents
[38]. National Institute for Conservation
[39]. John P. Baker
منبع مقاله : http://portal.nlai.ir
